نام اصلي وي «يگن محمد» بود و در ميان ايلات كوچ نشين آق آتاباي ساكن در كرانه‌هاي اترك – گرگان به دنيا آمد. ليكن پدرش تاج محمد به يكجانشيني و كشاورزي تمايل داشت.

چند سالي پس از ازدواج، ساري خان به همراه عمومي خود «قربان باتير» در جنگهاي ميان گروهي و نفاق آميز «آق اويلي چيليك» شركت جست (در سال 1298 هـ .ش) و در هيأت نيروهاي آق اويلي به ناحية‌گنبد قابوس وارد شد و اين سرآغاز فصلي جديد در زندگي وي بود. هم در اين سال بود كه نخستين پسر وي تولد يافت و به اين مناسبت «اويلوك» نام گرفت.

نيروهاي آق اويلي تا آمدن رضا خان (1304 هـ .ش) قدرت نمايي كردند. (پس از سركوب تركمنها توسط قشون رضاخان، ساري به كار كسب در بازار گنبد قابوس پرداخت و رفته رفته به خاطر وجهه و نفوذ اجتماعي از سوي عامه اهالي و نيز تأييد دولتي – كه كنترل و ادارة‌امور صحرا به دست ريش سفيدان و بزرگان صاحب نفوذ منطقه را مد نظر داشت. به مقام كدخدايي گنبد و رياست عشاير آق آتاباي رسيد و با عنوان ساري كدخدا اشتهار يافت.

ساري خان در مورد همكاري با نيروهاي جنيد خان كه در سال 1306 وارد خاك ايران (تركمن صحرا) شدند، برخوردي محتاطانه داشت و آلوده شدن به اين موج گذرا را به صلاح مردم آسيب‌پذير منطقه نمي‌دانست. در سال 1311 هـ .ش بود كه سركوب قيام تركمنهاي بالقان (در تركمنستان) توسط حكومت كمونيستي شوروي موج جديدي از پناهندگان را به ايران در پي‌آورد و ساري‌خان به رتق و فتق امور سكونت آنان در گنبد و نيز تابعيت آنها پرداخت.

در سال 1316 عنوان گنبد قابوس قانوناً به شهر ارتقا يافت و ساري كدخدا از آن پس در زمرة معتمدان بزرگ اين شهر و منطقه به انجام وظيفه پرداخت.

در جنگ جهاني دوم، نيروهاي شوروي تركمن صحرا را اشغال نموده، به بازداشت سردان و بزرگان تركمن پرداختند. در منطقه گنبد 18 نفر بازداشت شد كه ساري خان، آنا مراد آخوند، محمد نفس گوگ و … از آن جمله بودند، 5 نفر از اين گروه به خاك شوروي برده شدند و مابقي (منجمله ساري خان) آزاد گرديدند.

در قيامها و شورشهاي افرادي چون كل، چوپان، دردي قليچ و محمد تاغان – سير محمدلي و … ساري خان به ميانجيگري فيمابين قواي دولتي و ياغيان پرداخت. در قيام محمد تاغان، ساري خان پيام «امان» دولتي را به وي ابلاغ كرد؛ امّا حكومت وقت در اقدامي ناجوانمردانه، پس از تسليم، وي را اعدام كرد. اين واقعه براي ساري‌خان خاطره‌اي تلخ بود و موجب سلب اعتماد وي از عمال حكومت وقت گرديد. وي در سال 1333 هـ .ش به سفر زيارتي حج مشرف شد.

ساري خان شخصيتي برخواسته از ميان توده مردم بود و تمامي عمر وي مصرف رسيدگي به مسائل و امور مردمي و مناسبات ميان تركمنهاي منطقه و حكومت گرديد و با آنكه به عنوان رئيس عشاير آق آتاباي ، كد خداي گنبد قابوس و خان شهرت و اعتباري خاص داشت، هيچگاه گرفتار تبختر و مال اندوزي نگرديد، هنگامي كه در 66 سالگي (به تاريخ 29 آذر ماه 1339 هـ .ش) بدرود حيات گفت، تمامي مردم منطقه از وفات چون اويي متأثر و ماتمزده بودند و شاعراني چون تاغي پورمند،گوكجه حاجي تجدد و … در سوگ او مراثي سرودند:
«زبر دست قامتي ايله بللي دير
سخاوت بابيندا آچيق قوللي دير
دشمنا هيبتلي يولبارس يوللي دير
اول ساري كدخدا اوتدي دنيادن.»…

ترجمه:
قامت بلندش در ميانمردم شهره است
و در باب سخاوت گشاده دست است
در مقابل دشمنان هيبتي به سان شير ژيان دارد
ساري كدخدا كه چنين بود از جهان رخت بربست

گوكجه حاجي تجدد
«اويلوك اوغلونگ دكتر قويمان گتيردي
علاج تاپمان تهران شهره يتيردي
اولنگدن سونگ قيرق گون آغلاپ اوتوردي
جايينگ جنت بولسون ساري كدخدا»…
ترجمه:
پسرت اويلوك تمام پزشكان را بر بالينت آورد
و نااميد از علاج تو را به تهران رسانيد
و پس از وفاتت چهل روز در سوگت گريست
مقامت قرين جنت باد ساري كدخدا!
تاغي پورمند
ساري خان در كارهاي عام المنفعه نيز فعاليت داشت. زمين دبستان امير كبير توسط شخص وي و زمين مدرسه راهنمايي كاشاني بوسيله فرزندانش از املاك وي اهدا گرديده است. همچنين زمين عيدگاه اسبق اهل تسنن گنبد قابوس واقع در جانب ش رقي پل گدم آباد موقوفة مشروط ساري‌خان بود كه تقريباً از سال 1318 به مدت تقريبي چهل سال نماز عيدين در آن اقامه مي‌شد و امامت آن را نخست سيد نظر آخوند بر عهده داشت. ساري خان به همراه امان قيجير در تكميل ومرمت مسجد سيد نظر آخوند (يكي از قديمي‌ترين مساجد گنبد قابوس با تاريخ تأسيس 1304 هـ .ش) مشاركت داشت.

جالب است بدانيم كه ساري خان با شعر مردمي آنّا قولي حاجي قوجقي (سالاق) متخلص به طالبي رفاقتي صميمانه داشت و نام ساري خان در اشعار طالبي به كرات ديده مي‌شود. همچنين وي علاقه مخصوصي به بازي شطرنج داشت و محيط مصفاي باغ وي (موسوم به توقاي درحد فاصل مدارس امير كبير و كاشاني) همچون يك باشگاه شطرنج علاقمندان اين بازي فكري را گرد هم مي‌آورد. وي به اعتباري نخستين قهرمان شطرنج گنبد قابوس است. عكس بازمانده از وي چنين پشت نويسي شده است: «در جشن افتتاح فدارسيون بازي شطرنج گنبد قابوس برندة بازي آقاي حاجي ساري بوده است و يك دستگاه شطرنج … به ايشان جايزه داده شد (9 بهمن 1335 هـ .ش).

آرامگاه ساري خان در قبرستان «نازلي خوجه» در غرب گنبد قابوس واقع شده است. پس از وي فرزند ارشدش «اويلوك» (اوليك) به عضويت شوراي عالي عشاير منطقه درآمد و راه پدر را ادامه داد.

شايد بسياري از افراد نسل ساري خان را نشاسند؛ امّا تصوير چهرة وي بصورت عكس و نيز نقاشي (به قلم هنر‌مند تركمن گوكلاني) به عنوان يك شخصيت برجسته تركمن زينت بخش كتب و نشريات گوناگون است.

بر روی تصاویر کلیک کنید تا اندازه واقعی رو مشاهده کنید